EUROPA

Swastyka występowała we wszystkich ludach Europy. Dotarła tu wraz z napływem plemion indoeuropejskich. Choć używali jej także przed aryjscy mieszkańcy tej części Ziemi. To właśnie tutaj na ziemiach obecnej Ukrainy odnaleziono jedne z najstarszych, obok rysunków z góry Ararat, symbole swastyki - Swastyki z epoki Lodowca, datowane na ok. 10 lub 12 tysięcy lat pne. Swastykę czciły plemiona greckie, romańskie, celtyckie, germańskie i słowiańskie. Dla wszystkich tych plemion miała ona to samo znaczenie. Symbolizowała Słońce, a raczej jego wędrówkę po półkuli północnej. Swastyka dawała szczęścia i powodzenie. Traktowano ją jako symbol religijny, a z czasem jako talizman, umieszczając nad wejściem do domów, czy na dnie naczyń.

Europejskie zainteresowanie swastyką datuje się od niezbadanej starożytności i średniowiecznych inskrypcji, gdzie symbol ten był utożsamiano z krzyżem. Z Cesarstwa Rzymskiego do krajów barbarzyńskich eksportowano artykuły codziennego użytku oznaczane swastyką. W ten sposób czczono słońce jako uniwersalny symbol życia i źródło wszelkiej pomyślności. Na długo przed chrześcijaństwem swastyka pojawiała się u Prasłowian jako element kultu Słońca. Umieszczano ją na wyrobach ceramicznych, ozdobach i broni. Tym znakiem posługiwano się w pierwotnych obrzędach religijnych. Swastyka potrafiła odżegnywać upiory. Później symbol sporadycznie pojawiał się w ikonografii kultury Zachodu. Co ciekawe swastyka została zaadaptowana jako swarga, będąc symbolem pomyślności na weselnym pieczywie i prezentach dla nowożeńców. Dopiero wiek XIX i narastające nacjonalizmy na Starym Kontynencie przypomniały sobie o przedchrześcijańskim symbolu, odnoszącym się do plemiennych korzeni Europy.

Początek zainteresowań swastyką dały odkrycia archeologiczne Heinricha Schliemanna, amatora-archeologa, który odkopał Troję. swastyka ogarniając Europę dotarła oczywiście i tam. Swastykę odnaleziono również wśród tzw. znaków z Vinca z dzisiejszej Serbii. Później rozsławili ją Wikingowie i skandynawskie sagi, opowiadające o młocie Mjölnirze, którym to Thor obronił Asgard.

Swastyka często umieszczana była w świątyniach bogów rzymskich, a później w kościołach budowanych na terenie Imperium Rzymskiego. Mozaiki z rzymskich świątyń odkryto m. in. w północnej Afryce, na Wyspach Brytyjskich, w Austrii i Macedonii. Równie popularny był orzeł, umieszczany jako znak Cesarstwa Rzymskiego i jako symbol mocy i potęgi przetrwał w godłach wielu państw europejskich.

U plemion germańskich w I-IV w. n.e. pojawiła się forma trójramienna swastyki (triskelion). Do dziś wzór ten przetrwał w herbach Sycylii i Wyspy Man. Jeszcze w 1918 roku, swastyka w kolorze niebieskim została przyjęta jako znak przynależności państwowej fińskich wozów bojowych. Miała ona zagięte ramiona krótsze od ramion krzyża. Następnie stała się znakiem rozpoznawczym fińskich samolotów, z ramionami długości równej ramionom krzyża, lecz w odróżnieniu od niemieckiej, malowana jako krzyż prosty, a nie ukośny.


Najstarszy znaleziony symbol swastyki w Europie i prawdopodobnie na świecie, wyryty na figurce z kości mamuta z przed około 10 - 12 tysięcy lat, a może i więcej. Jak widać najstarsza europejska swastyka jest prawoskrętna.

Jako znak rozpoznawczy fińskich sił zbrojnych, swastyka zniknęła w 1944 roku, jako jednoznacznie kojarzona z nazizmem. Fińska ochotnicza organizacja pomocnicza kobiet Lotta Svärd, działająca od początku lat 20. do 1944 r. przyjęła w 1921 r. jako swój symbol niebieską swastykę z różami. Lotnictwo Łotwy znakowało w latach 1935-1940 swoje samoloty ciemnoczerwoną (jak kolory łotewskiej flagi) swastyką. Islandzka firma transportowa Eimskip używała od czasu swego powstania w 1914 roku, starego nordyckiego symbolu oznaczającego Młot Thora, który jest swastyką o skróconych ramionach.
W Irlandii na Shelbourne Road, Ballsbridge, dzielnica Dublina, istniała pralnia ze swastyką na budynku Swastika Laundry. Powstała ona w 1912 roku. Obecnie nie istnieje.
Także Baskowie mają swój, ważny i pochodzący z pradawnych czasów znak lauburu nazywany czasem baskijską swastyką.


Znak Laburu - baskijskie wyobrażenie swastyki.

W chrześcijaństwie swastyka była stosowana jako wersja krzyża, symbolu zwycięstwa nad śmiercią. Odnajdziemy ją gdzie niegdzie w romańskich i gotyckich kościołach, w rzymskich wzorach. Ten solarny prastary znak umieszczony jest w widocznym miejscu w dwunastowiecznym kościele św. Zofii w Kijowie na Ukrainie. Pojawia się jako motym ozdobny na grobie w Bazylice Świętego Ambrożego w Mediolanie. Jest umieszczona jako powiązanie z krzyżem w katedrze Matki Boskiej w Amiens, Francja, która zbudowana została na miejscu pogańskiej świątyni w około 1200 roku. Jako symbol krzyża znak ten widnieje na obrazie "Siedem Sakramentów" Rogera van der Weyden. Swastykę odnajdziemy też na szatach podobizny bp Williama Edingtona w Winchester Cathedral.

Swastyka w starożytnej Grecji.
W starożytnej Grecji symbol swastyki pełnił rolę najpierw religijną a potem powszechnie stosowaną jako element dekoracji. Symbolem tym Grecy przyozdabiali m. in. odzienie bogów, np. bogini Ateny, na odzieży Apollina i Artemidy. Jest on więc związany z bogiem światła i muzyki. W starożytnej Grecji wszystko, co było zacne i szlachetne, narodowe i religijne, wiązało się z muzyką i jej bogiem. Swastykę umieszczono na odzieży Minerwy, córki ojca bogów, boga światła i ognia. Ona sama to bogini mądrości, więc wnioskować łatwo, że swastyka w starożytnej Grecji miała znaczenie takie, jak w innych miejscach, związane z mądrością (magią) i kultem światła, ognia, Słońca. Minerwa ma na szyi krzyżyk zupełnie taki sam, jak noszą dziś chrześcijanie, widocznie nie oni pierwsi zaczęli uważać krzyż za święty, lecz pierwsi byli właśnie rodzimowiercy. Swastyka wiąże się w starożytnej Grecji z bóstwem ognia i światła, porządku i miary we wszystkim, jak tego wymaga muzyka i pieśń, wiąże się z duchowym światłem mądrości, z bóstwem ludzkość kochającym. Świątynie bogów były znaczone tym znakiem a kapłani w stroju pontyfikalnym nosili znak tego bóstwa na piersi.


(1) Atena, część greckiej wazy z ok. 500 roku pne. (2) Grecki hełm z 350 - 325 roku pne. z Taranto.

Swastyka jako symbol religijny tak głęboko tkwił w duszy społeczeństwa, że cała ornamentyka Grecji klasycznej jest niczym innym, jak tylko różnorodną kombinacja tego symbolu świętego. To ze starożytnej Grecji wywodzi się właśnie ornament z przeróżnymi formami swastyki lub tylko jej elementami.


Przykład ornamentu greckiego.

Kontynuację tego stylu znajdziemy w starożytnym Rzymie oraz w całej Europie i Ameryce Północnej aż do II wojny światowej. Ciekawy artykuł na ten temat tutaj.

Swastyka w Cesarstwie Rzymskim.
Rzymianie bardzo dobrze znali symbol swastyki. Był to dla nich symbol Etrusków, od których wywodzi się kultura romańska. Rzymianie uznali swastykę za godło najwyższego boga Jowisza, przedstawiając ją razem ze świętym orłem. Czcili oni Słońce. Kult solarny był bardzo silny na terenie Wielkiego Imperium. Swastyka była dla nich symbolem pochodzenia - korzeni oraz słońca - ognia. Oprócz symbolu religijnego, znak ten częśto był używany, czy to prawo, czy lewoskrętny, na mozaikach, zdobiących ściany i podłogi, np. w Pompei. Był również spotykany w świątyniach, umieszczany na ołtarzach bóstw, wyposarzeniu domów oraz biżuterii. W tej postaci swastykę spotykamy na całej rozciągłości Imperium Cesarstwa Rzymskiego, zarówno w Europie, jak i na Wyspach Brytyjskich i Afryce Północnej. Rzymski ołtarz, znaleziony w pobliżu Wielkiego Muru Rzymskiego w Northumberland, Anglia, posiada dwie rzeźbione swastyki po obu stronach. Rzymianie wzorowali poniekąd swoją architekturę na klasycznej Grecji. Korzystali m. in. z "klucza greckiego", dekoracji zawierającej całościowo lub częściowo swastykę.


Ara Pacis Augustae. ołtarz zbudowany dla upamiętnienia pokoju ustanowionego przez Augusta, konsekrowany 4 lipca 13 roku pne.

Kultura Bałtów.
Swastyka to jeden z najczęściej używanych symboli w kulturze bałtyjskiej. Lewoskrętna nazywana była Ugunskrusts a prawoskrętna Perkonkrusts od boga Perkuna (Peruna) i była jego atrybutem. Swastyka wiązała się tu również z kultem Słońca, boga stworzenia Dievs oraz bogini losu Laima. Umieszczana była na posągach, tkaninach oraz ryta na przedmiotach powszechnych, w celu odenania złego. Zwana był tu również jako fylfot, prawdopodobnie od four feet, cztery stopy, jest elementem biżuterii i narodowych strojów kultur litewskiej, łotewskiej i staropruskiej, gdzie symbolizuje życie. Swastykę zawiera łotewski Pierścień Siedmiu Dni, gdzie każdemu dniowi tygodnia odpowiada symbol. Krzyż ognia symbolizuje czwartek i odpowiada mu motto "Doma un rikojies krietni" (Myśl i postępuj honorowo). W okolicach Wilna odnaleziono kilka pierścieni z XIII wieku ze swastyką w centrum.
Łotewskie lotnictwo używało symbolu swastyki od 1919 do roku 1940 i nazywali go krzyżem ognia - Ugunskrusts.

Celtowie
W kulturze Celtów swastyka najczęściej przedstawiana była w postaci spirali.Napotkać tu także możemy spirale trójramienne. Była powszechna w zdobnictwie, kamieni i ubrań. W Tamizie w pobliżu Battersea Bridge odnaleziono tarczę z brązu i czerwonego szkliwa z wytłoczonymi 27 swastykami. Tarcza pochodzi z ok. 350 roku pne. Kamień Ogham w Anglish, który został przerobiony na wczesnochrześcijański nagrobek, zawiera krzyż i dwie swastyki. Na północnym skraju Ilkley Moor w West Yorkshire istnieje swastyka wyryta w kamieniu, tzw. Kamieniu Swastyki.


Oryginalny Swastika Stone.

Germanie.
W kulturze Germanów i Skandynawów swastyka nosiła nazwę Młot Thora i była związana z bogiem Thorem i jego młotem Mjolnirem. Odnajdziemy ją tu na artefektach, wśród pisma runicznego z Vaerlose, Dania z III wieku. Odnajdywana też była wyryta na kamieniach, jak na Snoldelev Stone, Dania z IX wieku. Odnaleziono ją również w anglosaskich łodziach pogrzebowych, np. w Sutton Hoo. Umieszczano ją na odzieży i broni, tarczach i ozdobach. Często odnaleźć można przedmioty ze swastyką w miejscach pochówku zmarłych, jak np. w grobie z VI wieku w Bifrons w Kent. Swastykę odnaleziono również u ludów Sami, którzy wyznawali Thora.

Słowianie.
Swastyka była obecna u wszystkich plemion słowiańskich, zanim przyjęły one chrześcijaństwo. Była ona poświęcona Swarogowi (Svarog), Bogowi Słońca. Według niektórych źródeł rzekomo znana także jako swarzyca lub kołowrót, u Słowian Wschodnich kolovrat. W Polsce i Rusi była ona popularna wśród szlachty, np. herby rodów Boreyko, Borzym, Radziechowski. Według kronik na Rusi, książę Oleg, który w IX wieku zaatakował Konstantynopol, przybił swoją tarczę, z namalowaną czerwoną swastyką do bram miasta. U Słowian swastyka to magiczny symbol ognia i słońca. Dekorowano nią przedmioty rytualne, naczynia. Związana była z obrządkiem pogrzebowym. Była również symbolem władzy, np. swastyka na Denarze Mieszka I, a także znakiem religijnym, odnajdywana na pogańskich ołtarzach. Po przyjęciu chrześcijaństwa, przeniknęła do kultury ludowej jako symbol przynoszący szczęście, umieszczana na przedmiotach domowych, pieczywie lub pisankach.
Więcej na temat swastyki na ziemiach Polski poniżej lub w Dziale Polska.

W Finlandii swastyka była tu często wykorzystywana na tradycyjnych wyrobach sztuki ludowej, jako dekoracja lub magiczny symbol na tekstyliach i drewnie. Niektóre rodzaje symboli, które włączyły swastykę zostały wykorzystane do ozdobienia drewna. Takie symbole zwane są tursaansydän i mursunsydän w języku fińskim. Tursaansydän był często używany do 18 wieku, kiedy to w większości zastąpiony został przez proste swastyki. Jest to jeden z krajów, gdzie swastyka była używana na oznaczeniach państwowych. Jak już wspomniałem wcześniej, z herbu Erica von Rosen stała się symbolem Fińskich Sił Powietrznych po 1918 roku. Medal Białej Róży aż do 1963 roku zawierał swastykę. Również Order Krzyża Wolności zawierał znak słońca. Ten sam Krzyż wolności znalazł się na Sztandarze Prezydenta Finlandii.

Na Węgrzech symbole wiążące się z totalitaryzmami zostały zakazane. Nie można więc używać swastyki, czy Krzyża Strzałkowego, ale też młota i sierpa. Znaków tych używać można tylko w użytku naukowym, edukacyjnym, artystycznym lub dziennikarskim. Publiczne przedstawianie swastyki w kontekście nazistowskim jest też zakazane w Polsce i Brazylii.

W Serbii swastika w języku serbskim. Aż do II Wojny Światowej oznaczała symbol słońca. Znajdujemy ją obecnie na starych cmentarzach serbskich, na rzeźbach w połączeniu z rodzimowierczymi bóstwami. Natomiast słowo swastika po serbsku oznacza... szwagierka, czyli siostra żony. Na znak ognia Serbowie mówią kukasti krst, co oznacza w wolnym tłumaczeniu hakowaty krzyż.

Stare symbole z czasów Imperium Rzymskiego odkrywano na ziemiach Francji oraz Bułgarii. Była słynnym motywem, wykorzystywanym na rzymskich mozaikach, odkrywanych w całej południowej Europie.

Litwa uznała ostatnio jako pierwszy kraj swastykę jako symbol dziedzictwa narodowego. Tutaj odkrywano pozostałości z czasów plemiennych Bałtów oraz późniejsze, jak pierścień z XIII wieku.

Rosja. Swastyka w Rosji była symbolem wojskowym już w X wieku ne. Funkcjonowała jako żółty znak na czerwonym tle, chociaż Książę Włodzimierz przybił do bram Konstantynopola swą tarczę z czerwoną swastyką.
Symbol Słońca odnajdziemy też w starych świątyniach, na starych ikonach gdzie jej znaczenie jest zbliżone do pierwowzoru rodzimowierczego. Rosyjskie dynastie rządzące też czasami używały tego prastarego znaku. Przykładem może być jedna z córek Cara Mikołaja II, która często rysowała ją w swoim pamiętniku. Symbole swastyki w domu Romanowów, odnaleźli także rewolucjoniści, którzy zabili rodzinę carską w 1918 roku. Rosyjski Rząd Tymczasowy użył swastyki jako oficjalnego symbolu państwowego, umieszczając ją w tle godła państwa na banknotach - rublach. Wojska tzw. Białych w Rosji, umieszczały znak Słońca na pagonach mundurów a bolszewicy umieszczali swastykę w książeczkach wojskowych.
Doskonałym przykładem, jak ważna była swarzyca dla Rosji jest obraz rosyjskiego artysty Iliya Glazunova z 1988 roku "Odwieczna Ruś". Odnajdziemy tu swastyki na tarczy na słupie po lewej stronie oraz na szatach Księcia Włodzimierza. Znak ognia umieszczony jest na domu handlowym Abdrin w Kazaniu. Po zakończeniu II Wojny Światowej, wiele dzieł ludowych, rzeźb czy tradycyjnego ubioru ludowego, zostało zniszczonych ze względu na występujący tam symbol słońca. Wiele też przedmiotów, wg źródeł rosyjskich do dziś nie zostało upublicznione w muzeach ze względu na występującą tam swastykę.

Polska. Na ziemiach Polski, najstarszy symbol swastyki odkryto na naczyniach z okolic Warszawy sprzed 3000 lat pne. Gdy w Niemczech płomień nietolerancji rozpalał się systematycznie, podsycany enuncjacjami pseudo-naukowców i szowinistów, m.in. ze Stowarzyszenia Thule, dla młodopolskich literatów i ekscentryków (Tadeusz Miciński, Stanisław E. Radzikowski) swastyka stawała się znakiem sekretności i katharsis. Dlatego ten symbol pojawiał się często na okładkach modernistycznej literatury, a nawet na obelisku, upamiętniającym śmierć Mieczysława Karłowicza. Używali jej Mariusz Zaruski i Stanisław Witkiewicz. Swastykę chętnie wykorzystywano w Tatrach, gdzie istniała pod postacią "niespodzianego krzyżyka". Przed II wojną jej prawoskrętną wersję nosiły podhalańskie jednostki wojskowe. Dzięki generałowi Andrzejowi Galicy swastyka w połączeniu z gałązką jedliny widniała od 1913 roku na kapeluszach i patkach kołnierza. Podhalańską korpusówkę w formie "góralskiego krzyża" nosili żołnierze na kołnierzach munduru jednostek DPG. Swastyka widniała w odznakach pułkowych słynnych strzelców podhalańskich czyli żołnierzy polskich 21. i 22. Dywizji Piechoty Górskiej (21. górski pułk artylerii polowej oraz 2., 5 i 6. pułki strzelców podhalańskich). "Wyklęty znak" pojawił się też na sztandarach pułkowych, orkiestrowych płomieniach do fanfar i fartuchach do werbli. Jedynie 6. pułk posiadał swastykę lewoskrętną, pozostałe jednostki miały odznaki zwrócone w prawo. Takimi emblematami posługiwali się podhalańczycy do 1939 roku. Co ciekawe przywilej ten zachowali oficerowie strzelców podhalańskich w niewoli niemieckiej.
Później była noszona przez żołnierzy 1. pułku artylerii motorowej (wywodzącego się z 1 pułku artylerii górskiej), walczącego na zachodzie, jak w po reaktywowaniu jednostki w Polsce powojennej, do przełomu 1946/7 roku.

Godłem, powstałej w 1927 r., Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny była swastyka. Organizacja skupiała na zasadach federacyjnych związki byłych wojskowych o charakterze piłsudczykowskim, zrzeszając do 1939 r. trzydzieści siedem organizacji kombatanckich, liczących łącznie ponad 300.000 członków. Godłem Federacji jest biała swastyka na czarnym okręgu, którą zatwierdził rozkaz MSW nr. 24, poz. 285 z roku 1929. Zaś granatowa swastyka widniała na odznace LOPP w latach 1928-1939. Nosiło ją przed wojną 1,5 miliona członków. Można stwierdzić, że znak słońca był popularny w II Rzeczpospolitej.

Furorę swastyka zrobiła podczas I wojny światowej. Szczególnie upodobali ją sobie lotnicy wszystkich stron walczących. Zmuszani do latania bez spadochronów, oddawali się w opiekę "znakowi, przynoszącemu szczęście". Werner Voss (jeden z najlepszych niemieckich asów lotniczych z pułku Jasta 5) miał namalowaną swastykę otoczoną wieńcem laurowym obok ogromnego czerwonego serca. W c.k. lotnictwie Franciszka Józefa II ze swastykami mógł latać Stanisław Tomicki (Flik 3/J).

Podobny "znak szczęścia", tym razem występujący jako niebieska prosta swastyka, widniał na prywatnym samolocie szwedzkiego hrabiego Erica von Rosena. Później podarował go Finom, walczącym o niepodległość. W ten sposób godło osobiste szlachcica stało się znakiem rozpoznawczym lotnictwa fińskiego. Podobnie lotnictwo łotewskie, na długo przed dojściem do władzy Hitlera używało ukośnej czerwonej swastyki wpisanej w białe koło. Ten symbol widniał również na licznych odznaczeniach i orderach ustanowionych w krajach środkowoeuropejskich. Można stwierdzić, ze był to popularny znak w okresie przed II wojną światową. Chętnie wykorzystywano swastykę w ówczesnych kampaniach reklamowych. Wizerunek swastyki używały organizacje wolnomularskie i parawolnomularskie w okresie międzywojennym. Znak zapewniający powodzenie pojawiał się w publikacjach polskiej loży ezoterycznej (np.: "Swastika Ideologiczna"). Więcej w dziale Polska.

Swastyka w III Rzeszy Niemieckiej.


Godło III Rzeszy Niemieckiej.

Niemieccy naziści, tworząc ideologię wyższości "rasy aryjskiej", zaczerpnęli z tradycji Aryjczykóww starożytny symbol swastyki. Według Stevena Hellera, dyrektora sztuki w The New York Times Book Review i autora The Swastika: Symbol Beyond Redemption, wszystko miało się zacząć jeszcze w 1914 r., kiedy Wandervogel, ruch młodzieży niemieckiej, przemienił swastykę w nacjonalistyczny znak, który z kolei w 1920 r. został zaadaptowany przez Partię Nazistowską. W swojej książce Mein Kampf (Moja Walka) Adolf Hitler napisał o włożonym przez siebie wysiłku, aby znaleźć doskonały symbol dla partii. To wówczas przyszła mu do głowy myśl, aby użyć do tego celu swastykę. Jednak to nie Hitler, ale dentysta Friedrich Krohn namalował nową flagę ze swastyką w centrum. Według Hellera, największym wkładem Hitlera do tego wizerunku było zmienienie kierunku swastyki, aby wyglądała ona tak, jakby kręciła się w kierunku wskazówek zegara.
W 1920 roku została zatwierdzona jako godło partii NSDAP, a następnie symbol państwowy III Rzeszy. Za osobę, która namówiła Adolfa Hitlera do użycia swastyki uważa się współtwórcę DAP, Antona Drexlera. Związany był on pośrednio z Towarzystwem Thule, gdzie po raz pierwszy użyto tego symbolu w kontekście narodowym. W odróżnieniu jednak od tradycyjnej swastyki, rysowanej jako krzyż prosty, swastyka hitlerowska rysowana była zazwyczaj ukośnie, obrócona o 45°. Miała ona ramiona zagięte w prawo, długości równej ramionom krzyża. Skojarzona ze zbrodniami niemieckiego systemu nazistowskiego, swastyka obecnie uważana jest za symbol nazistowski i konkretnie jako taki (w stylistyce używanej przez nazistów) jest prawnie zabroniona w wielu krajach w tym w Niemczech.

Swastyka i symbole solarne pojawiały się w odznaczeniach wojskowych III Rzeszy. W Waffen SS były to:
SS Panzer Division "Viking",
SS-Freiwilligen-Panzergrenadier-Division "Nordland".
SS-Freiwilligen-Grenadier-Division "Langemarck" (triskelion).

Współcześnie.
Kariera swastyki trwała do 1946 roku, kiedy to prastary znak został zdelegalizowany w rozporządzeniu denazyfikacyjnym. Współcześnie podejmuje się próby ponownego stosowania znaku, uosabiającego szczęście i ochronę przed złymi demonami. Wielkie korporacje Sun Technologies i Columbia Sportwear starają się wykorzystać moc swastyki w swoich znakach graficznych. Podobnie Microsoft z Seattle umieszczała znaki bazujące na swastyce jako desenie pulpitu we wcześniejszych wersjach Windowsów. Czy oznacza to, że wielcy zaczęli zwracać uwagę na symbol pomyślności w swoim pierwotnym znaczeniu? Niewątpliwie jak taoiści nauczają, swastyka ma w sobie wiele boskiej potęgi.
Więcej w dziale Dzisiaj.

Źródło m. in.: historia.gildia.pl

Wstecz